Geschiedenis
De meeste parken waar zeezoogdieren worden gehouden maken gebruik van de speelsheid van de dieren en de noodzaak voor hun gezondheidstraining in de vorm van presentaties, voorstellingen of wat vroeger ‘shows’ werd genoemd. Over deze manier van het tentoonstellen van dieren bestaat inmiddels al geruime tijd veel maatschappelijke controverse. Wat men in het verleden onder shows verstond, kende altijd al verschillende vormen. Zo waren er educatieve presentaties, voorstellingen waarbij trainers wel of niet samen met de dieren het water ingingen, en puur entertainende shows. Deze laatste categorie werd vaak begeleid door popmuziek, videobeelden en/of acteurs, en bevatte doorgaans spectaculaire elementen, zoals hoge en technisch complexe sprongen en andere zogenoemde ‘high-energy’-gedragingen van de dolfijnen. Inmiddels zijn vrijwel alle dierenparken van het pure entertainment afgestapt en is er gekozen voor een moderne, educatieve versie. Welke gedragingen dieren tijdens voorstellingen laten zien, verschilt sterk per park. Daarnaast zijn er ook parken die helemaal geen voorstellingen aanbieden, maar waar bezoekers soms toevallig een training van de dieren kunnen waarnemen. Een voorbeeld hiervan is het Acuario di Genova in Italië. In het Dolfinarium worden tegenwoordig uitsluitend educatieve voorstellingen en presentaties gegeven. Al sinds het moment dat zeezoogdieren onder menselijke zorg worden gehouden, werden zij ingezet in shows en voorstellingen. Zelfs bij de allereerste walvisachtigen die in dierenparken terechtkwamen (beloegas in de 19e eeuw) was dit het geval. Ook hiervoor was dit bij vinpotigen zoals zeehonden, zeeleeuwen en walrussen al decennia lang gebruikelijk. Bij al deze gevallen werd al een primitieve vorm van training werd toegepast..
Links: een promotionele afbeelding uit 1861 van een voorstelling met beloega's in de "Boston Aquarial Gardens" in de Verenigde Staten. Dit is waar de eerste bewuste shows met walvisachtigen zoals dolfijnen werden gehouden. Midden: Zeehondenshow voor publiek c.a. 1800. Gethematiseerd met walviskaak-poort en maritieme decoratiehekken. Rechts: Een oppasser dresseert Californische Zeeleeuwen in de dierentuin van Parijs c.a. 1890.
Eeuwenlang is het heel normaal geweest om dieren onder menselijke zorg allerlei gedragingen en capriolen te zien uitvoeren zonder educatieve boodschap. Zelfs momenteel is dit nog een vorm van vermaak. Denk hierbij aan circussen, roofvogeldemonstraties en paardenshows zoals Apassionata of het recent gestopte Raveleijn in de Efteling. In dierenparken in Nederland is dit echter niet meer het geval. Waar het enkele tientallen jaren geleden nog heel normaal was om een rondje te maken op een kameel of jonge olifant in de dierentuin, of om bijvoorbeeld met een welpje op de foto te gaan of een beer of mensaap op commando op zijn achterpoten te zien staan, wordt dat nu gezien als iets dat niet meer van deze tijd is. Dierenparken zijn gemoderniseerd en zijn in een snel tempo gevolueerd naar instellingen met een hoge educatieve waarde. Echter blijven de parken met zeezoogdieren nog vrijwel altijd voorstellingen geven. Dit gaat niet zonder kritiek. Er zijn de laatste jaren veel groepen die de voorstellingen als zielig bestempelen en zelfs als uitbuiten van de dieren. "Vermaak over de ruggen van dieren is zeer ongepast en is puur gebaseerd op publiek trekken en winst maken" is de mening van deze groepen. Onder andere door deze gedachten is er in Nederland op 15 september 2015 een verbod ingegaan op wilde dieren in circussen. Het verbod geldt voor de vertoning en het vervoer van wilde zoogdieren ten behoeve van een circus of ander optreden, vanwege de aantasting van het welzijn en de integriteit van het dier. Dit vloeit grotendeels voort uit het rondreizende karakter van het circus: de dieren worden veelvuldig getransporteerd en de mogelijkheden voor adequate huisvesting en de uitoefening van soorteigen gedrag zijn beperkt. Daarom is het kabinet van mening dat de problemen voor wilde zoogdieren niet kunnen worden ondervangen met nadere (welzijns)voorschriften. Zo stelt men: "Eisen zoals die bijvoorbeeld worden gesteld aan dierentuinen, zijn voor een rondreizende organisatie onhaalbaar". Belangrijk is dus dat ook de overheid hier een duidelijk verschil stelt tussen circussen en dierenparken zoals dolfinaria. Opvallend is dat alle wilde diersoorten die buiten dit verbod vallen en vele soorten gedomesticeerde dieren nog wel gewoon vertoond en gebruikt voor shows in Nederlandse circussen. Tot nu toe is hier van dezelfde groepen die het verbod op wilde zoogdieren hebben helpen realiseren nog geen kritiek op gekomen of actie ondernomen.
Het houden van dolfijnen zoals we het nu kennen begon in de jaren 30' van de twintigste eeuw. In 1938 werden vier tuimelaars gevangen door een bedrijf genaamd "Marine Studios" in Florida, Verenigde Staten. Het doel was om onderwaterbeelden te maken voor de filmindustrie, één van de dolfijnen was echter ook zichtbaar voor de schermen. Na dat dit bekend werd blokkeerden 20.000 toeristen de snelweg omdat ze het dier zo graag wilden zien. Tot de grote verbazing van de studio. Het grote succes van de dolfijnen was ongekend en hier werd voor het eerst duidelijk dat een ongekend aantal mensen fascinatie hadden voor dolfijnen en ze onzettend graag van dichtbij wilden zien. De ontdekking dat dolfijnen getraind kunnen worden vond ook in dit park plaats. De eerste getrainde dolfijn ter wereld, genaamd "Flippy" was een bewoner van Marine Studios. Zijn trainer, Adolph Fröhn kwam uit een lange lijn van dierentrainers. Zijn grootvader en vader werkten al met dieren. Hij zelf werd geboren in een Circus in Hamburg en deed in zijn leven veel ervaring op met allerlei verschillende dieren op verschillende locaties (waaronder bij de de bekende P.T. Barnum). Omdat er nog nooit een poging was gedaan een dolfijn te trainen moest Fröhn zelf een methode ontwikkelen. Hij had immers geen vergelijkingsmateriaal of idee van de intelligentie en leergierigheid van dolfijnen. Tot Fröhns teleurstelling duurde het maar liefst drie maanden voor Flippy volledig gewend was aan hem, hierna boekte het paar echter enorme vooruitgang. Fröhn maakte in die tijd al gebruik van de positive reinforcement methode. Flippy leerde al snel dat wanneer hij deed wat er gevraagd werd er een beloning in de vorm van voesel of een aai op het hoofd volgde. Ook gebruikte Fröhn een combinatie van stem en handgebaren. Handgebaren worden vandaag de dag nog steeds gebruikt in dolfijnentraining, de stem is inmiddels vervangen door een fluitje. De training ging langzaam maar gestaag. Het duurde drie jaar om Flippy volledig te trainen. Het resultaat was echter een groot succes! Hoewel Marine Studios dus erg populair was, kwamen pas in de jaren 60' veelvuldig dolfinaria en gespecialiseerde zeezoogdierenparken op in de Verenigde Staten, dankzij de grote populariteit van de serie "Flipper". Kort daarna volgde Europa, waar de eerste dolfinaria een voorbeeld namen aan wat men in de Verenigde Staten had opgezet. Hoewel concept van een losstaand dolfinarium dus zijn oorsprong vond in de jaren 60' in Amerika, werd in Europa de eerste dolfijn al in de jaren 50' tentoongesteld aan publiek. Dit was in Cesenatico, Italië waar een vrouwelijke dolfijn genaamd "Lalla" vast was komen te zitten in het net van een visser. Ondanks dat dolfijnen als concurrenten werden gezien door de vissers en als gevolg hiervan vaak werden gedood, had deze visser het dier in plaats daarvan vrijgelaten in het Vena Mazzarino kanaal. De dolfijn trok ontzettend veel publiek en de lokale visser raakte bevriend met het dier. Dagelijks trad hij op met Lalla en lieten ze hun speciale band zien aan het publiek. Hoewel dit dus geen dolfinarium was, was dit wel de eerste keer dat er een voorstelling werd gegeven met een tuimelaar in Europa. Het Dolfinarium in Harderwijk opende als allereerste gerichte dolfinarium van Europa in 1965.
Boven: "Flippy" de eerste getrainde dolfijn ter wereld in Marine Studios, Verenigde Staten en "Lalla" de eerste getrainde dolfijn van Europa in Cesenatico, Italië.
Tegenwoordig
We zijn ver gekomen sinds die eerste jaren, in zowel ontwikkeling als dierenwelzijn. Ouderwetse shows zijn afgeschaft en vervangen door educatieve voorstellingen waarbij de dieren natuurlijk en educatief gedrag laten zien. Training en het vragen van bepaalde gedragingen aan zeezoogdieren zal altijd nodig zijn in dierenparken. Zowel als mentale en fysieke verrijking als voor gezondheidsdoeleinden. Het publiek hierbij betrekken is een zeer logisch gevolg hiervan in dolfinaria en zeezoogdierenparken. De dieren moeten toch getraind en verrijkt worden voor hun eigen gezondheid en welzijn, waarom dit dan niet aan de bezoekers tonen? En hierbij dan ook meteen informatie en een educatieve boodschap geven? Dit is gebruikelijk in dolfinaria en zeezoogdierenparken, maar dit wordt ook steeds vaker gebruikt in dierentuinen en dan niet alleen met zeezoogdieren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de populaire voederpresentaties waarbij de dieren ook verschillende gedragingen laten zien of presentaties rondom de gezondheidstraining van olifanten. In Nederland zijn zelfs nog meerdere parken met een vogeldemonstratie. Deze manier van publiek betrekken bij de training van dieren is uiteraard een ook vorm van entertainment voor het publiek; mensen willen dit maar al te graag zien. Het wekt vaak meer interesse dan de dieren simpelweg in hun verblijf bekijken. Aangezien je tijdens een voorstelling of presentatie de dieren 'in actie' ziet terwijl je ze in het verblijf vaker in neutraal gedrag of rust ziet. Toch heeft het ook een educatieve boodschap. Je leert meer over de dieren, over hun wilde soortgenoten en de bedreigingen die zij in het wild ondergaan. Wellicht zet het je zelfs tot actie om deze diersoort te beschermen of te doneren aan een conservatieproject. Dit is de kracht van dierenparken! Met de dieren en presentaties trekt het park uiteraard bezoekers. Vaak haalt het mensen binnen, waardoor ze als ze eenmaal in het park zijn de kans hebben om te leren over de andere dieren en educatie die in het park aanwezig is. Probeer het zo te zien: Vrijwel niemand komt naar het Dolfinarium voor een kabeljauw of een rode poon, maar als je voor de dolfijnen of zeeleeuwen komt, leer je eenmaal binnen ook over die dieren. Denk hierbij aan bordjes met informatie, interactieve displays, maar ook een voorstelling heeft een hoge educatieve waarde. In alle voorstellingen, zelfs degene met een hoge entertainment-waarde wordt educatie gebruikt. Mensen leren over de dieren en kunnen deze dieren (die je in het wild niet makkelijk kunt zien en ze bovendien snel kunt verstoren) van heel dichtbij bekijken. Er wordt in bijna alle gevallen gebruik gemaakt van directe educatieve informatie. Dit kan bijvoorbeeld zijn door middel van een spreker, op een videoscherm of uitgebeeld in gedragingen. Er wordt bijvoorbeeld aandacht gevraagd voor de wilde populatie en conservatie van bepaalde soorten, er wordt verteld over de gezondheidstraining en het houden van de dieren, er wordt educatief gesproken over de dieren zelf (waar komen ze voor? wat eten ze? fysiologie, gedrag), wat je moet doen wanneer je een gestrand dier vindt, hoe het er achter de schermen aan toe gaat en nog veel meer. In het overgrote deel van de voorsellingen wordt zelfs aandacht gevraagd voor milieuvervuiling, met name het tegengaan van vervuiling van de oceanen. Het is vrijwel onmogelijk een dierenpark te verlaten zonder iets van educatie te zijn tegengekomen en zonder iets te hebben geleerd. Dit is ook meteen de kracht van dierenparken en het grootste argument dat wordt gebruikt waarom het houden van dolfijnen moet worden voortgezet, samen met de mogelijkheid voor wetenschappelijk onderzoek.
Wanneer men spreekt over voorstellingen in het Dolfinarium wordt vaak de vergelijking getrokken met een circusvoorstelling. In deze vergelijking ligt nu het verschil van voorstellingen en demonstraties in dierenparken versus puur entertainment. Een circusshow met dieren dient over het algemeen puur voor vermaak. Het is een groot spektakel met licht, geluid en kostuums waarbij dieren trucjes uithalen, maar meer ook niet. Er is geen achterliggende boodschap, er wordt vaak niet eens informatie verstrekt over de dieren die in deze shows gebruikt worden en wanneer er geen publiek is treden de dieren niet op (tenzij ze natuurlijk routines oefenen voor de aankomende voorstelling). Entertainment zonder educatie dus, puur voor het vermaak en om puur om de dieren te kunnen zien en allerlei capriolen te zien uitvoeren. Hoewel dit vaak ook de achterliggende gedachte is bij mensen die voorstellingen in een dierenpark bezoeken, zijn er wel degelijk verschillen! Een dierenpark bied educatie aan haar bezoekers zowel in de shows als daarbuiten. Vaak gebruiken dierenparken de verwondering die mensen krijgen in shows om extra aandacht te vragen voor de dieren, het leefgebied en hoe deze te beschermen. Ook is er vaak een achterliggende boodschap in een show zoals "red de oceaan" of "zorg goed voor de natuur". Daarbij worden zeezoogdieren ook getraind in de gesloten periode. Vrijwel alles wat de dieren doen in de voorstellingen, doen ze ook tijdens de trainingsessies als er geen bezoekers zijn. Dit voor de verrijking van de dieren zelf en in het kader van gezondheidstraining; Ook wanneer een park geen voorstellingen aanbied zullen er regelmatig trainingssessies en speelsessies te zien zijn, simpelweg om de dieren verrijkt en fit te houden. Daarbij komt nog dat vrijwel alle Westerse dierenparken doneren aan goede doelen in het kader van natuurbescherming, dit is bij een circus niet het geval. Veel mensen hebben nog een verouderd beeld van het Dolfinarium. De shows zijn niet meer; ze zijn veranderd naar educatieve voorstellingen. Dolfijnen in het Dolfinarium springen al 30 jaar niet meer door hoepels, er is ontzettend veel veranderd! Hier ligt waarschijnlijk ook de toekomst van dierenparken en dolfinaria. Wat wel te zien is, is dat parken in toeristische landen hier nog enigszins in achterblijven. Er wordt namelijk door toeristen ondanks het steeds slechter wordende imago van de 'dolfijnenshow', nog volop betaald om de shows te zien en met de dieren op de foto te gaan in landen als Spanje, Curaçao, Cuba en de Dominicaanse Republiek. Denk dus goed na de volgende keer dat je een dierenpark bezoekt in het buitenland, vooral op een toeristische locatie. Ook moet de balans worden gevonden in deze nieuwe manier van voorstellingen geven. Het moet educatief zijn, maar ook leuk genoeg om mensen en met name kinderen de informatie bij te brengen. Ook lopen we gevaar de variatie van de gedragingen te verliezen omdat er steeds minder mag. Hoe minder gedragingen nog mogen in voorstellingen, des te minder variatie voor de dieren. Kortom: De tijden veranderen en we zitten middenin een omslag waarbij het welzijn van de dieren niet verloren mag gaan ten opzichte van kritiek!
